قطب مهندسی نقشه‌برداری و مقابله با سوانح طبیعی

با وجود پیشرفتهای صنعتی و تکنولوژیکی دوران معاصر هنوز یکی از عوامل مخرب و تهدید کنندة دستاوردهای بشر، سوانح طبیعی بوده و وقوع سوانح طبیعی اخیر، به اثبات رسانده که توسعة پایدار، حتی در پیشرفتهترین کشورهای جهان به وقوع نخواهد پیوست مگر آنکه علوم و فنون مرتبط با زمین وارد عمل شده و آگاهی و دانش مورد نیاز را در اختیار جوامع قرار دهند. در مجموعة علوم مرتبط با زمین، مهندسی نقشهبرداری به عنوان علم مطالعة هندسه و فیزیک زمین و تغییرات آن یکی از موثرترین و مرتبطترین شاخههای علمی مرتبط با سوانح طبیعی محسوب گردیده و بدین لحاظ در سطح جهان، خصوصا کشورهای پیشرفته توجة خاصی به بکارگیری این علم در جهت کاهش سوانح طبیعی بوجود آمده است.در ایران نیز، با توجه به خسارات مالی و جانی حاصل از سوانح طبیعی گروه مهندسی نقشهبرداری دانشگاه تهران وظیفة خود دانسته که همچون سایر کشورهای جهان در صدد بکارگیری هرچه بیشتر این علم در جامعه برآمده و بدینسان بتواند گامی در جهت کاهش سوانح طبیعی و به طبع آن حفظ زیر ساختارهای جامعه برداشته، و امکان حصول توسعة پایدار را فراهم آورد.

طبیعت اطراف ما دارای خصوصیات و زبان خاص خود بوده که عدم آگاهی از آن میتواند موجب بروز سوانح طبیعی گردد. به عنوان مثال باران و بارندگی یکی از پدیدههای معمول طبیعت است. اما همین پدیدة طبیعی و مورد نیاز حیات بر روی زمین در صورت عدم آمادگی در مقابل آن میتواند منجر به سانحه ضرر مالی و حتی مرگ و میر گردد. به عنوان یک مثال ساده اگر در یک روز بارانی بدون چتر و لباس مناسب در معرض باران قرار گیریم، ممکن است بارندگی و خیس شدن موجب مریضی و حتی مرگ گردد. با توجه به تکرار و کثرت مواجه با این پدیده بشر به آن خو گرفته و لحاظ نحوة زندگی مسالمتآمیز با این پدیده را آموخته است. به همین صورت در منطقة جغرافیائی ایران به سبب فعالیتهای تکتونیکی، ایران جزء کشورهای دارای کوههای جوان بوده بطوریکه هنوز شاهد کوهزائی در منطقة زاگرس و البرز هستیم. این کوهزائی بر اثر فشار پلیتهای تکتونیکی صورت گرفته که با شکستهای ناگهانی پوسته و زلزله، به سبب آزاد شدن ناگهانی انرژی ذخیره شده در پوسته در طی سالیان متمادی است. بنابر این، در چنین منطقة جغرافیائی لازم است وقوع زلزله را جزئی از طبیعت دانسته و در همه جا و هر زمان آمادة وقوع آن بود. یکی از شاخههای مهندسی نقشهبرداری، ژئودزی بوده که امکان اندازهگیری تغییر شکل زمین را میسر ساخته که در صورت افزودن اطلاعات در خصوص مقاومت پوسته میتواند ابزاری قدرتمند در جهت پیشنشانگری زلزله باشد. بدین خاطر ژئودزی و ژئودینامیک جزء بهترین پیشنشانگرهای زلزله شناخته شدهاند. به علاوه ژئودزی میتواند از مشاهدات ثقلی جهت تعیین محل گسلها و مرز لایههای ناپیوستگی در درون زمین استفاده نماید، که از نظر مهندسی و ساخت و ساز حائز اهمیت بالائی است. به علاوه این علم در بخش دریائی خود (ژئودزی دریائی) میتواند با اطلاعات از میزان تغییرات آب، موجب جلوگیری از خسارات ناشی از سونامی، بالا آمدنسطح آب گردد. ژئودزی تنها یکی از گرایشهای رشتة نقشهبرداری است. یکی دیگر از گرایشهای نقشهبرداری سنجش از دور است که با به خدمت گرفتن تکنیک ماهوارهای میتواند وقوع و یا گسترش خشکسالی، آتشسوزی، سیل و طوفانهای دریائی را از روزها و هفتهها قبل مشخص ساخته و با اطلاع رسانی از نحوة گسترش و پیشرفت این پدیدهها موجبات آمادگی در برابر سانحة طبیعی را فراهم آورد. به علاوه رشتة مهندسی نقشهبرداری دارای گرایش فتوگرامتری بوده که علم اندازهگیری هندسی بدون لمس محسوب گردیده و بدین لحاظ نقش موثر و غیر قابل جایگزینی و انکاری را در مستند سازی خسارات ناشی از سوانح طبیعی ایفا مینماید. و بالاخره رشته مهندسی نقشهبرداری دارای گرایش سیستمهای اطلاعات مکانی (GIS) بوده که بستر ذخیرة اطلاعات هندسی به منظور افزودن اطلاعات موضوعی مرتبط با زمین در جهت بهینهیابی و مدیریت است. توانائیهای یاد شده نقش و مسئولیت ویژهای را متوجه رشتة مهندسی نقشهبرداری در خدمت به جامعه خصوصا کاهش خسارات سوانح طبیعی میسازد.

بدیهی است سوانح طبیعی به دلیل گستردگی ابعاد و پیچیدگی طبیعت مشارکت و همکاری شاخههای متعدد علمی را طلب میکند. ولی از آنجایی که این وقایع در ظرف زمان و مکان رخ میدهند، برای مواجهۀ نظاممند با آنها، علوم و فناوری خاصی که قادر به کسب اطلاعات، مکان مرجع کردن اطلاعات، مستندسازی و بههنگامسازی میزان تخریب، پردازش اطلاعات و ترکیب لایههای اطلاعاتی، باشد ضروری بوده و کمک قابل توجهی به مدیریت بحران نماید. رشتۀ مهندسی نقشهبرداری همانگونه که ذکر گردید دارای چنین توانائی بوده و بدین لحاظ در سالهای اخیر در سطح بین المللی مورد توجه خاص قرار گرفته و سازمانها و دانشگاههای متعددی در سطح دنیا فعالیتهای پژوهشی و اجرایی قابل توجهی در زمینۀ استفاده از مهندسی نقشهبرداری و مقابله با سوانح را در دستور کار خود قرار دادهاند. به عنوان نمونه انجمن بینالمللی ISPRS، کمیسیون ویژهای را در زمینه استفاده ازمهندسی نقشهبرداری در مقابله با سوانح طبیعی ایجاد و کنفرانسهای متعددی نیز در این زمینه برگزار کرده است. به علت اهمیت خاص این امر، سازمان ملل متحد نیز بودجه قابل توجهی را به این امر اختصاص داده و از کنفرانسهای مرتبط با مهندسی نقشهبرداری در مقابله با سوانح طبیعی حمایت کرده است.

تکنولوژی اطلاعات ماهوارهای که روزانه میلیونها گیگا بایت داده ازسطح زمین تهیه میکند و از طریق گیرندههای ماهوارهای نیز در کشور قابل دستیابی است، زمینۀ بالقوه مساعدی را جهت مقابله با سوانح در کشور ایجاد کرده است. متاسفانه در کشور ما این حجم اطلاعات و سایر منابع موجود به اندازۀ کافی به صورتی بالفعل جهت مواجهه با سوانح مورد بهره برداری قرار نگرفته است. رشتۀ مهندسی نقشهبرداری دانشگاه تهران که از مراکز عمدۀ آموزش مهندسی نقشهبرداری در کشور است و تا کنون در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری فعالیتهای پژوهشی عمدهای را در زمینۀ ژئوماتیک و نیز کاربرد آن در مقابله با سوانح (از جمله سیل و زلزله و نظایر آن) انجام داده است، دارای توان تحقیقاتی و تجهیزات بسیاری برای اجرای پروژههای مرتبط با سوانح، به ویژه تحلیل و مدیریت آن است. با توجه به این پیشینۀ تحقیقاتی، در راستای سیاستهای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در ارتباط با انتخاب گروههای آموزشی و پژوهشی در دانشگاههای کشور که توانایی علمی پژوهشی برتر خود را در زمینهای خاص در طول زمان فعالیت خود به اثبات رساندهاند، گروه مهندسی نقشهبرداری پردیس دانشکدههای فنی دانشگاه تهران به عنوان: قطب علمی مهندسی نقشهبرداری و مقابله با سوانح طبیعی در کشور شناخته شده است. این گزارش، به منظور آشنا کردن مراکز اجرایی و صنعتی کشور با خلاصهای از اهداف، فعالیتها و تواناییهای این قطب علمی تدوین گردیده است و هدف اصلی آن فراهم کردن زمینه برای ارتباطات اجرایی، آموزشی و تحقیقاتی در ارتباط با مهندسی نقشهبرداری و کاربرد آن در کاهش خسارات سوانح طبیعی است.