در مسیر پیوند مهندسی صنایع با حل مسائل واقعی صنعت
دکتر سیدعلی ترابی، استاد دانشکده مهندسی صنایع دانشگاه تهران و پژوهشگر برجسته، با تأکید بر ماهیت میان‌رشته‌ای مهندسی صنایع، این رشته را تلفیقی از مهندسی، مدیریت، تحقیق در عملیات و علوم داده دانست که هدف اصلی آن طراحی، بازطراحی و بهبود سیستم‌های صنعتی و خدماتی با رویکرد افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه، ارتقای کیفیت و افزایش رضایت مشتری است.
وی با اشاره به گستردگی حوزه‌های کاربرد مهندسی صنایع، توضیح داد که این رشته محدود به واحدهای تولیدی و صنعتی نیست و می‌تواند در سازمان‌های خدماتی، بانکی، دولتی و زیرساختی نیز نقش مؤثری در تحلیل و بهینه‌سازی فرایندها داشته باشد. به گفته دکتر ترابی، سازمان‌هایی مانند بانک‌ها نیز مجموعه‌ای از فرایندهای خرید، تأمین، نگهداری، توزیع و پشتیبانی را در اختیار دارند که می‌توان با استفاده از ابزارهای مهندسی صنایع، آنها را مدل‌سازی، ارزیابی و بهبود داد.
دکتر ترابی در همین زمینه به تجربه همکاری با بانک تجارت و بانک ملت در پروژه‌های مرتبط با بهبود سیستم‌ها و فرایندهای لجستیکی اشاره کرد. این پروژه‌ها با هدف بازطراحی و بهینه‌سازی فرایندهای لجستیکی، کاهش اتلاف منابع و افزایش کارایی عملیات سازمانی انجام شده‌اند و نشان می‌دهند که رویکردهای مهندسی صنایع می‌توانند فراتر از محیط کارخانه، در ساختارهای پیچیده خدماتی نیز به کار گرفته شوند.
همچنین به پروژه مدیریت ارتباط با تأمین‌کنندگان در شرکت همراه اول اشاره کرد؛ پروژه‌ای که با توجه به گستردگی و تنوع تأمین‌کنندگان این مجموعه، بر بهبود فرایندهای مدیریت تأمین‌کنندگان و استفاده از روش‌های بهینه‌سازی و مدل‌سازی سیستم‌ها متمرکز بوده است. از منظر مهندسی صنایع، مدیریت چنین شبکه‌ای نیازمند شناخت دقیق جریان‌های تأمین، ارزیابی عملکرد تأمین‌کنندگان و طراحی سازوکارهایی برای افزایش هماهنگی، کاهش هزینه و بهبود کیفیت خدمات است.
وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به تجربه‌های خود در وزارت نیرو و حوزه مدیریت عملکرد اشاره کرد و توضیح داد که اندازه‌گیری عملکرد و بهره‌وری می‌تواند به سازمان‌ها کمک کند تا نقاط ضعف خود را شناسایی کرده و برای رفع آنها پروژه‌های بهبود تعریف کنند. در این رویکرد، شاخص‌های کلیدی عملکرد و ابزارهای پایش مدیریتی نقش مهمی در ایجاد ارتباط میان اهداف راهبردی سازمان و عملکرد واقعی آن دارند.
دکتر ترابی همچنین از تجربه همکاری در حوزه صنایع معدنی و پروژه‌های مرتبط با ایمیدرو سخن گفت؛ پروژه‌ای که در آن با تمرکز بر صنایع مرتبط با فولاد، مس، آلومینیوم، سرب، روی و طلا، پروژه‌های بهبود بهره‌وری در بخش‌های مختلف زنجیره فعالیت‌های معدنی شناسایی و تعریف شدند. از جمله موضوعات مورد توجه در این پروژه، بهبود عملکرد در بخش اکتشاف، استخراج، فرآوری و بهره‌برداری از تجهیزات و منابع بود که می‌تواند تأثیر مستقیمی بر کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری این صنایع داشته باشد.
دکتر ترابی در ادامه به حوزه مدیریت ریسک، تاب‌آوری و تداوم کسب‌وکار پرداخت و پروژه همکاری با سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران را از جمله تجربه‌های خود در این زمینه عنوان کرد. در این پروژه، طراحی و پیاده‌سازی نظام مدیریت تداوم کسب‌وکار با هدف افزایش توان سازمان برای ادامه فعالیت در شرایط بحرانی مورد توجه قرار گرفت؛ رویکردی که در مواجهه با مخاطراتی همچون حوادث طبیعی، همه‌گیری‌ها، جنگ، تحریم‌ها و حملات سایبری اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
وی تأکید کرد که مدیریت ریسک صرفاً به واکنش پس از وقوع بحران محدود نمی‌شود، بلکه سازمان باید پیش از وقوع اختلال، ریسک‌های مهم را شناسایی و طبقه‌بندی کرده و برای تداوم فعالیت خود در شرایط مختلف، سناریو و راهکارهای مناسب داشته باشد. از این منظر، تاب‌آوری سازمانی یکی از محورهای مهم در طراحی و مدیریت سیستم‌های پیچیده به شمار می‌رود.
دکتر ترابی همچنین با اشاره به مفهوم بهبود مستمر، آن را یکی از اصول مهم مهندسی صنایع دانست و توضیح داد که هیچ سیستمی را نمی‌توان کاملاً بهینه و بدون نیاز به اصلاح در نظر گرفت. بر اساس این رویکرد، سازمان‌ها باید به‌صورت مستمر عملکرد خود را ارزیابی کرده، نقاط ضعف را شناسایی کنند و با استفاده از داده، مدل‌سازی و روش‌های علمی، پروژه‌های اصلاحی و بهبود را در دستور کار قرار دهند.
وی در ادامه به یکی از حوزه‌های پژوهشی مورد توجه خود، یعنی توسعه پایدار و اقتصاد چرخشی، اشاره کرد. در این چارچوب، کاهش مصرف منابع، مدیریت پسماند، بازیافت و بازگرداندن مواد و قطعات قابل استفاده به چرخه تولید، از جمله موضوعاتی است که مهندسی صنایع می‌تواند از طریق طراحی و مدیریت زنجیره‌های تأمین چرخشی، نقش مؤثری ایفا کند.
دکتر ترابی با اشاره به رشد سریع پسماندهای الکترونیکی در جهان به عنوان یک مثال، بر اهمیت طراحی سیستم‌های لجستیک معکوس در صنایع مختلف تأکید کرد. بسیاری از تجهیزات الکترونیکی مستعمل حاوی مواد و قطعات ارزشمندی هستند که در صورت ایجاد یک زنجیره مناسب برای جمع‌آوری، تفکیک، تعمیر، بازاستفاده و بازیافت، می‌توانند دوباره وارد چرخه اقتصادی شوند. این رویکرد بخشی از مفهوم اقتصاد چرخشی است که در آن تلاش می‌شود عمر محصولات و منابع افزایش یافته و میزان اتلاف مواد و آسیب‌های زیست‌محیطی کاهش پیدا کند.
دکتر ترابی در مجموع، مهندسی صنایع را دانشی برای طراحی و بهبود سیستم‌های پیچیده تولیدی و خدماتی معرفی کرد؛ دانشی که با بهره‌گیری از تحقیق در عملیات، مدل‌سازی ریاضی، شبیه‌سازی، علوم داده، هوش مصنوعی و تئوری‌های مدیریتی می‌تواند در حل مسائل واقعی سازمان‌ها و صنایع به کار گرفته شود. از دیدگاه وی، بیشترین اثرگذاری این رشته زمانی محقق می‌شود که دانش تخصصی با مسئله‌محوری، داده، مدل‌سازی و تجربه اجرایی همراه شود و دانشگاه بتواند بخشی از ظرفیت علمی خود را مستقیماً در مسیر حل مسائل واقعی کشور به کار گیرد.
